Το 2025 σηματοδότησε την 50ή επέτειο από τον θάνατο του Ντμίτρυ Σοστακόβιτς, ενός από τους κορυφαίους συνθέτες του 20ού αιώνα, και η παγκόσμια μουσική σκηνή τίμησε την κληρονομιά του με πλήθος εκδηλώσεων. Στην Ελλάδα, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών φιλοξένησε τον Νοέμβριο μια σειρά από συναυλίες, προσφέροντας στο κοινό την ευκαιρία να ανακαλύψει ή να ξανακούσει σημαντικά έργα του Ρώσου συνθέτη, αλλά και συνθέσεις σύγχρονών του.
Αυτές οι εκδηλώσεις αποτέλεσαν μια σημαντική προσπάθεια να καλυφθεί το κενό στην παρουσίαση του έργου του Σοστακόβιτς στη χώρα μας, καθώς, πέρα από κάποιες σπάνιες εμφανίσεις, η πλήρης έκταση της δημιουργίας του δεν είχε αναδειχθεί επαρκώς. Η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, για παράδειγμα, είχε ήδη παρουσιάσει την 9η Συμφωνία του τον Σεπτέμβριο, δείχνοντας το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τον συνθέτη.
Η 11η Συμφωνία της ΕΡΤ και ο Μιχάλης Οικονόμου
Μια από τις κορυφαίες στιγμές των αφιερωμάτων ήταν η συναυλία της Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας της ΕΡΤ στις 11 Νοεμβρίου, υπό τη διεύθυνση του Μιχάλη Οικονόμου. Η κατάμεστη «Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης» υποδέχθηκε την 11η Συμφωνία, «Το έτος 1905», ένα έργο κολοσσιαίων διαστάσεων που απαιτεί πάνω από εκατό μουσικούς και διαρκεί περίπου μία ώρα.
Η ερμηνεία της ορχήστρας, υπό την καθοδήγηση του Οικονόμου, ήταν εντυπωσιακή, αναδεικνύοντας τις υψηλές απαιτήσεις της παρτιτούρας. Ο αρχιμουσικός, παρά τα αργά τέμπι που επέλεξε, ειδικά στο εναρκτήριο μέρος, κατάφερε να διατηρήσει αμείωτο το ενδιαφέρον, υπογραμμίζοντας τις έντονες αντιθέσεις και τις μεταπτώσεις διαθέσεων. Τα έγχορδα προσέφεραν μια ευπρόσδεκτη ηχητική διαφάνεια, ιδιαίτερα στις πένθιμες λυρικές παραγράφους, ενώ ο έλεγχος των δυναμικών στα δραματικά σημεία των γρήγορων μερών ήταν υποδειγματικός.
Οι συνεισφορές των τυμπάνων του Λιάτσου και της τρομπέτας του Αρκούδη ήταν καθοριστικές, προσδίδοντας βάθος και ένταση, ενώ τα σόλι φαγκότου του Καλογερόπουλου και αγγλικού κόρνου της Δεσύλλα στον καταληκτικό «Κώδωνα κινδύνου» ήταν υποβλητικά. Η εκτέλεση αυτή, που φώτισε περισσότερο τον πικρό λυρισμό παρά την επική διάσταση του έργου, επιβεβαίωσε την ικανότητα του Οικονόμου να οδηγεί την ορχήστρα του σε απαιτητικά μονοπάτια, με τους μουσικούς να ανταποκρίνονται με γενναιότητα.
Πριν τη συμφωνία, το πρόγραμμα περιλάμβανε δύο σύντομα έργα του 20ού αιώνα. Η «Φαντασία σε ένα θέμα του Τόμας Τάλλις» του Βων Ουίλλιαμς παρουσιάστηκε με μια ενδιαφέρουσα χωροθέτηση των οργάνων, προσφέροντας μια καλή εικόνα του έργου, παρά τις περιορισμένες δυνατότητες αναπαράστασης της αρχικής ακουστικής συνθήκης. Ακολούθησε ο ύμνος «Σάλβε Ρετζίνα» του Παιρτ, μια κατανυκτική ωδή στην εσωτερική ηρεμία, που αποδόθηκε λιτά και με νηφάλιο συναίσθημα από τη Χορωδία της ΕΡΤ.
Η Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών και οι σπάνιες σελίδες
Δύο εβδομάδες αργότερα, στις 25 Νοεμβρίου, η «Φιλαρμόνια» Ορχήστρα Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του Βύρωνα Φιδετζή, παρουσίασε ένα πρόγραμμα με τίτλο «γύρω από τον Σοστακόβιτς». Η συναυλία περιλάμβανε έργα που, στην πλειονότητά τους, ακούστηκαν για πρώτη φορά στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας λιγότερο γνωστές πτυχές της δημιουργίας του Σοστακόβιτς και φέρνοντάς τες σε διάλογο με συνθέσεις άλλων δημιουργών της εποχής του.
Η βραδιά άνοιξε με την «Εισαγωγή σε ρωσικά και κιργιζιανά λαϊκά θέματα» του Σοστακόβιτς, ένα έργο που γράφτηκε με αφορμή μια επίσκεψη του συνθέτη στο Κιργιστάν. Η πλούσια ενορχήστρωση αναδείχθηκε άρτια από τη διεύθυνση του Φιδετζή, ο οποίος εκμεταλλεύτηκε τη διαφάνεια των εγχόρδων και την καθαρότητα των φολκλορικών θεμάτων από τα ξύλινα πνευστά.
Στο συμφωνικό ποίημα «Οκτώβρης», που συνέθεσε ο Σοστακόβιτς για την 50ή επέτειο της Οκτωβριανής επανάστασης, οι φροντισμένες παρεμβάσεις των χάλκινων ήταν καθοριστικές. Η παρτιτούρα, αν και όχι ιδιαίτερα εμπνευσμένη, αποδόθηκε επιτυχημένα, αναδεικνύοντας τις επικές και λυρικές παραγράφους χωρίς υπερβολές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν τα άλλα δύο έργα της βραδιάς. Η «Φαντασία για βιολοντσέλο και ορχήστρα» του Μοϊσέι Βάινμπεργκ, φίλου του Σοστακόβιτς, γράφτηκε το 1953, τη χρονιά του θανάτου του Στάλιν. Το έργο, χαρακτηριστικό του προσωπικού ιδιώματος του Βάινμπεργκ, έτυχε μιας θαυμάσιας ερμηνείας από τον τσελίστα Ρενάτο Ρίπο, ο οποίος ανέδειξε τις ατμόσφαιρες και το ευγενές συναίσθημα της παρτιτούρας.
Η βραδιά ολοκληρώθηκε με την 25η Συμφωνία του Μιασκόφσκι, του θεωρούμενου πατέρα της σοβιετικής συμφωνίας. Το έργο, με επιρροές από τον Μάλερ, παρουσιάστηκε με εύροα τέμπι και ευέλικτη διεύθυνση από τον Φιδετζή, επιτρέποντας την κατανόηση της ευρηματικής χρήσης των ορχηστρικών ηχοχρωμάτων και τη ρευστότητα της αφήγησης.
Το κύκνειο άσμα του Σοστακόβιτς και άλλα ρεσιτάλ
Στις 20 Νοεμβρίου, στο πλαίσιο ενός ρεσιτάλ στην «Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος», ο βιολίστας Ηλίας Σδούκος και ο πιανίστας Μάνος Κιτσικόπουλος παρουσίασαν το «κύκνειο άσμα» του Σοστακόβιτς, τη «Σονάτα για βιόλα και πιάνο». Το έργο, με τη βαρύθυμη και «αποχαιρετιστήρια» διάθεσή του, αναδείχθηκε εξαιρετικά από την ερμηνεία των δύο μουσικών.
Ο θερμός ήχος και η εκφραστική φραστική του Σδούκου, σε συνδυασμό με την προσεκτική πιανιστική συνοδεία του Κιτσικόπουλου, φώτισαν τη δραματουργία αυτής της σκοτεινής παρτιτούρας. Η παρουσίαση των αρπισμών του Μπετόβεν από τη βιόλα στο καταληκτικό μέρος της σονάτας δικαιολόγησε την εκτέλεση της 14ης Σονάτας για πιάνο, «του σεληνόφωτος», στην αρχή της συναυλίας. Ο Κιτσικόπουλος χάρισε μια θαυμάσια ερμηνεία, τονίζοντας τη συναισθηματική φόρτιση και τις εναλλαγές διαθέσεων του έργου.
Εμβόλιμα, προσφέρθηκε και η 1η από τις «Σονάτες για βιόλα και πιάνο» του Χίντεμιτ, μια νεανική σύνθεση που αναδεικνύει τις τεχνικές και εκφραστικές δυνατότητες του οργάνου. Οι δύο μουσικοί διατήρησαν έναν ισόκυρο διάλογο, με την ώσμωση του μεστού ήχου του Κιτσικόπουλου με αυτόν της βιόλας του Σδούκου να δικαιώνει την ανήσυχη γραφή του Χίντεμιτ.